Sogod Bay là một vịnh nhỏ nằm ở phía nam đảo Leyte (Philippines) – với dân lặn biển được gọi bằng cái tên là “the bay of the whale sharks”. 

Chỉ cần nhắc đến whale shark trong một nhóm thợ lặn thì mọi người sẽ thấy ánh mắt họ sáng lên ngay lập tức. Cá mập voi (Rhincodon typus) là loài cá lớn nhất từng tồn tại – một cá thể trưởng thành thường dài 10~12 mét, cá thể lớn có thể đạt đến 18~20 mét. Nhưng điều khiến con người bị mê hoặc không chỉ là kích thước, Cá mập voi không phải kẻ săn mồi vì dù miệng nó rất lớn nhưng răng chỉ bé vài milimet – gần như vô dụng cho việc cắn xé. Nó ăn bằng cách lọc nước biển, nuốt vào plankton, cá con và giáp xác nhỏ, một “quái vật” ăn chay đúng nghĩa.

Nhìn từ trên cao thân nó phủ đầy những hoa văn hình học trắng, giống như những hình xăm được vẽ rất có trật tự trên nền da xám xanh. Mỗi cá thể có hoa văn khác nhau như dấu vân tay, và với mình cá mập voi là sinh vật vừa mạnh mẽ vừa… tao nhã, đẹp theo cách không cần phô trương.

Nếu đã từng xem bộ phim Avatar 2 (và cả phần 3 sau này) hẳn mọi người sẽ có một cảm giác rất quen khi đứng trước cá mập voi ngoài đời thật. Tulkun là loài sinh vật linh thiêng của tộc Metkayina – tuy được James Cameron và ê-kíp sáng tạo từ cấu trúc của rùa biển, cá voi và hải cẩu, nhưng cái “thần” của nó lại rất gần với cá mập voi: khổng lồ mà hiền lành, chậm rãi mà uy nghi, mang trong mình một trí tuệ trầm lắng vượt lên trên bạo lực. Dylan Cole từng nói tulkun chuyển động như cá voi, thân mình uốn cong liên tục trong nước và khi bạn bơi song song với một cá mập voi ở Sogod Bay, bạn sẽ thấy chính chuyển động đó – cái đuôi lớn nhịp đều, thân hình đồ sộ trôi qua như một khối thời gian sống. 

Ở Philippines, cá mập voi được gọi bằng nhiều cái tên địa phương: butanding, tiki-tiki, tuki, tawiki. Từ năm 1998 thì loài này đã được bảo vệ hợp pháp, năm 2016 IUCN nâng mức đe dọa của cá mập voi từ “dễ tổn thương” lên “nguy cấp”. Theo Viện nghiên cứu LaMaVe (Large Marine Vertebrates), vùng biển Philippines có hơn 1.950 cá thể thuộc nhóm quần thể cá mập voi lớn nhất thế giới.

Tại  Sogod Bay, mùa cá mập voi thường kéo dài từ tháng 2 đến tháng 4, đôi khi sớm từ tháng 11 và muộn đến tháng 6. Chúng quay lại gần như mỗi năm theo chu kỳ plankton và gió mùa tây nam khi lượng thức ăn dồi dào, cá mập voi bơi sát bờ lặng lẽ lọc nước, ngay trước làng chài Pintuyan.

Có thể mọi người cần biết là từ năm 2009 thì việc lặn bình khí bị cấm khi tiếp cận cá mập voi ở Pintuyan, chỉ được snorkeling (mặt nạ, ống thở, chân vịt) mới được phép tới gần Cá mập voi mà thôi. Hoạt động này do hiệp hội ngư dân Kasaka quản lý phối hợp cùng các nhà sinh học của LaMaVe. Trước khi xuống nước, tất cả mọi người sẽ được briefing rất ngắn gọn: Không cho ăn, không chạm vào, không dùng đèn flash, giữ khoảng cách 3~4 mét, không chặn đường bơi,… Mặc dù nghe qua có vẻ đơn giản, nhưng chính những điều “đơn giản” đó là ranh giới giữa quan sát và xâm phạm.

Các hướng dẫn viên Kasaka sẽ chèo những chiếc banca nhỏ để tỏa ra tìm bóng cá mập voi dưới làn nước xanh đục đầy plankton, và khi họ ra hiệu mọi người sẽ trượt mình xuống biển. Snorkeling với cá mập voi không hề nhẹ nhàng cho lắm – với cá nhân mình là vậy, Sóng đẩy, nước động, và con vật khổng lồ kia dù có vẻ chậm lại di chuyển nhanh hơn chúng ta tưởng. Từ trong màn sương nước xanh lục cái đầu vuông vức hiện ra, miệng mở rộng, mắt nhỏ, mang rung nhẹ – một con remora bám sát vây ngực như người bạn quen, hoa văn trắng sẽ lướt qua trước mặt chúng ta.

Mình bơi song song, giữ khoảng cách, không nghĩ gì nhiều và cũng không tìm góc chụp hoàn hảo, chỉ đơn giản là nhìn. Và lúc đó, mình hiểu vì sao người ta có thể lặn cả đời chỉ để chờ vài phút như vậy.

Và mình cũng muốn cho mọi người biết việc này là cách Sogod Bay khoảng 220 km, ở Oslob (đảo Cebu), cá mập voi cũng xuất hiện nhưng theo cách “rất khác”, và đó cũng là lý do Bucketravel không cho mọi người ngắm Cá mập voi tại đây! Theo nghiên cứu của LaMaVe, ở Oslob việc cho ăn có chủ đích (provisioning) đã làm thay đổi rõ rệt hành vi tự nhiên của cá mập voi: từ cách lặn, độ sâu, nhiệt độ nước cho đến kiểu di chuyển và hành vi kiếm ăn. Sự lưu trú kéo dài do bị giữ lại khiến chúng giảm thời gian kiếm ăn tự nhiên làm tăng nguy cơ lệ thuộc về sau. Các nghiên cứu cho thấy 95% cá mập voi tại Oslob mang sẹo do tác động của con người, tỷ lệ cao bất thường so với các khu vực khác. Càng ở lại lâu, chúng càng mất phản xạ né tránh thuyền và tiếp xúc với con người từ đó gia tăng nguy cơ chấn thương, đồng thời gây suy thoái hệ sinh thái rạn san hô địa phương do quá tải du lịch.¹

Pintuyan không muốn đi vào vết xe đổ đó và đồng thời nhờ vị trí xa sân bay lớn, nên vịnh Sogod này vẫn giữ được nhịp điệu tự nhiên, khách tới đây thường là người lặn, người yêu biển, người bảo vệ môi trường tự nhiên. Theo LaMaVe tại đây có 330 cá thể đã được ghi nhận – chủ yếu là cá non, đực. Một cá thể ở đây từng được ghi nhận tại Đài Loan vốn cách 1.600 km; mô hình du lịch ở South Leyte được đánh giá là thân thiện sinh thái nhất Philippines, Cá mập voi mang lại thu nhập nhưng không phải bằng cách hi sinh chính nó.

Thêm một chuyện có thể mọi người ít khi để ý đó là Cá mập voi có xuất hiện trên tờ tiền 100 peso (dòng tiền lưu hành từ năm 2010-New Generation Currency Series) của Philippines đó!

1. https://www.lamave.org/our-programs/whale-sharks ↩︎