Khám phá kiến trúc Baku với di sản Hồi giáo, dấu ấn đế chế Nga và skyline hiện đại giao thoa tạo nên một trong những đô thị độc đáo nhất thế giới.

Kiến trúc Baku không đơn thuần là hình khối hay thẩm mỹ, mà là một dạng tài liệu sống ghi lại cách một đô thị biến đổi dưới áp lực của tôn giáo, đế chế, dầu mỏ và cả những tham vọng hiện đại chưa kịp lắng xuống.

Điều thú vị nhất ở Baku là nó không có một phong cách chủ đạo, không giống Paris với Haussmann, không giống Rome với Baroque, Baku phát triển theo kiểu tích lũy với mỗi giai đoạn lịch sử để lại một lớp, và không lớp nào thực sự xóa đi lớp trước. Chính vì vậy đi qua thành phố này giống như lật từng trang của một cuốn sách mà các chương được viết bởi những tác giả hoàn toàn khác nhau.

Trung tâm của câu chuyện đó bắt đầu từ khu phố cổ nơi Tháp Maiden đứng đó như một dấu hỏi khổng lồ của lịch sử, không có một lời giải thích thống nhất về chức năng ban đầu của công trình này, và có lẽ chính sự mơ hồ đó lại khiến nó trở nên quan trọng. Nó không đại diện cho một thời kỳ rõ ràng mà đại diện cho chính bản chất của Baku: luôn tồn tại giữa những khoảng trống chưa được định nghĩa. Cách đó không xa là Cung điện Shirvanshahs lại kể một câu chuyện khác với trật tự hơn, có hệ thống hơn, phản ánh quyền lực và cấu trúc xã hội của một vương triều Hồi giáo từng kiểm soát vùng đất này. Hai công trình, hai thái cực nhưng lại cùng tồn tại trong một không gian hẹp như một cách Baku giữ lại mọi phiên bản của chính mình.

Ảnh hưởng của Hồi giáo trong kiến trúc thành phố không nằm ở quy mô mà nằm ở chi tiết. Những nhà thờ như Bibi-Heybat Mosque hay Tazapir Mosque không cố gây ấn tượng bằng chiều cao hay sự đồ sộ, mà bằng cách xử lý bề mặt. Đá vôi địa phương được chạm khắc trực tiếp, không che phủ, không tô vẽ quá mức, tạo nên một thứ thẩm mỹ rất “thật”, vật liệu không bị giấu đi mà được tôn lên. Các dòng chữ Ả Rập xuất hiện trên tường, trên cột, không chỉ như trang trí mà như một phần của cấu trúc tư duy về việc kiến trúc ở đây không chỉ để nhìn ngắm mà còn để đọc, để suy ngẫm.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, Baku sẽ chỉ là một thành phố Trung Đông khác, bước ngoặt thực sự đến vào cuối thế kỷ 19 khi dầu mỏ biến nơi này thành một trong những trung tâm giàu có nhất thế giới. Sự giàu có đó không chỉ thay đổi kinh tế mà còn định hình lại hoàn toàn bộ mặt kiến trúc, các nhà tài phiệt dầu mỏ không chỉ muốn sống giàu mà họ muốn sống theo cách của châu Âu. Vậy là họ mang về Baku những kiến trúc sư, những bản vẽ, những giấc mơ từ Paris, Vienna, St. Petersburg.

Kết quả là một giai đoạn kiến trúc mang tính lai ghép cực kỳ rõ nét, những tòa nhà theo phong cách Renaissance Ý, Gothic Pháp, Art Nouveau… xuất hiện giữa một thành phố vốn mang nền tảng Hồi giáo. Nhưng điều làm Baku khác biệt là sự lai ghép này không hề gượng ép, đá vôi địa phương vẫn là vật liệu chính nhưng được xử lý theo ngôn ngữ châu Âu. Các mặt tiền được chạm khắc tinh xảo đến mức gần như trở thành tác phẩm điêu khắc thay vì chỉ là kiến trúc thuần túy.

Đây cũng là thời kỳ mà Baku bắt đầu có tham vọng trở thành một đô thị “quốc tế”, những đại lộ rộng, công viên ven biển, nhà hát và trường học được xây dựng không chỉ để phục vụ nhu cầu thực tế mà còn để thể hiện một vị thế. Thành phố lúc này được gọi là “Paris của biển Caspi” – một cái tên vừa mang tính tự hào vừa cho thấy rõ sự định hướng rằng Baku không muốn chỉ là chính nó, mà còn muốn trở thành một phiên bản khác của châu Âu.

Song song với những công trình công cộng là cuộc cạnh tranh ngầm giữa các tài phiệt dầu mỏ thông qua các dinh thự cá nhân, những ngôi nhà này không chỉ để ở mà là cách họ kể câu chuyện về bản thân, một số sao chép gần như nguyên bản các cung điện châu Âu, một số khác lại pha trộn nhiều phong cách đến mức trở nên kỳ lạ nhưng chính sự “kỳ lạ” đó lại tạo nên bản sắc. Trước thời Liên Xô, Baku là một trong số ít nơi mà bạn có thể thấy một tòa nhà Gothic đứng cạnh một công trình mang ảnh hưởng Ba Tư, và cả hai đều có lý do để tồn tại.

Thời kỳ Liên Xô mang đến một sự thay đổi khác, không còn là sự phô trương cá nhân mà là tính hệ thống và quy hoạch; kiến trúc lúc này tập trung vào công năng, vào việc giải quyết nhu cầu nhà ở và hạ tầng cho một thành phố đang phát triển nhanh. Những khối nhà lớn, những công trình mang phong cách Stalinist xuất hiện tạo nên một lớp kiến trúc có phần nặng nề nhưng cần thiết, nếu giai đoạn dầu mỏ là về tham vọng thì giai đoạn Liên Xô là về kiểm soát.

Sau khi độc lập, Baku lại bước vào một chu kỳ mới – lần này là hiện đại hóa với tốc độ cao, những công trình như Tháp Flame hay Tháp SOCAR không chỉ thay đổi skyline mà còn thay đổi cách thành phố muốn được nhìn nhận. Kính, thép, hình khối táo bạo – tất cả đều hướng đến một hình ảnh tương lai mà Baku không còn là một thành phố hậu Xô Viết, song là một trung tâm toàn cầu mới nổi.

Đỉnh điểm của xu hướng này có lẽ là Trung tâm Heydar Aliyev, một công trình gần như phủ nhận mọi quy tắc hình học truyền thống. Không góc cạnh rõ ràng, không ranh giới cứng giữa tường và mái, nó giống một dòng chảy hơn là một tòa nhà; đây không chỉ là kiến trúc mà là một tuyên ngôn mới mà thủ đô Baku không còn bị ràng buộc bởi quá khứ dù quá khứ đó vẫn hiện diện ngay bên cạnh.

Điều làm Baku trở nên đáng nhớ không phải là từng công trình riêng lẻ mà là cách chúng cùng tồn tại – một tháp trung cổ, một cung điện Hồi giáo, một dinh thự châu Âu, một khối nhà Liên Xô và một tòa tháp kính hiện đại và tất cả có thể nằm trong cùng một khung hình mà không triệt tiêu lẫn nhau. Thay vào đó chúng tạo ra một cảm giác rất đặc biệt, ta không đang ở một thành phố thuộc về một thời đại mà đang đứng giữa nhiều thời đại cùng lúc.

Và đó chính là bản chất thật của Baku, không phải là một thành phố đẹp theo nghĩa dễ hiểu mà là một thành phố trung thực, mọi dấu vết của lịch sử dù mâu thuẫn đến đâu đều được giữ lại. Kiến trúc ở đây không cố gắng kể một câu chuyện hoàn hảo mà nó chỉ ghi lại những gì đã xảy ra với tất cả sự phức tạp và không đồng nhất của nó.

Nếu phải mô tả Baku bằng một hình ảnh, có lẽ đó không phải là skyline hiện đại mà là bề mặt của một khối đá vôi cũ có vết nứt, có lớp chồng, có dấu tích của thời gian; và chính những điều đó mới làm nên giá trị không phải vì chúng đẹp, mà vì chúng chân thật vô cùng.