Giữa lòng Almaty, Thánh đường Thăng thiên là một trong những nhà thờ gỗ cao nhất thế giới với kiến trúc Baroque Ukraine độc đáo, được xây gần như không dùng đinh và kỳ diệu sống sót qua trận động đất lịch sử năm 1911 tại Kazakhstan.

Ở trung tâm Almaty, giữa những hàng cây già của công viên Panfilov, có một công trình khiến người ta gần như phải đứng lặng vài phút trước khi bước vào. Không phải vì nó quá đồ sộ theo kiểu các đại giáo đường Byzantine cổ kính, cũng không phải vì sự xa hoa của vàng son đế quốc Nga, mà bởi cảm giác phi lý rất đẹp mà nó tạo ra: một nhà thờ gỗ cao gần 56 mét, đứng giữa vùng động đất dữ dội của Trung Á, và tồn tại hơn một thế kỷ gần như nguyên vẹn.

Đó là Thánh đường Ascension Cathedral – còn được gọi là Thánh đường Zenkov, một trong những nhà thờ gỗ cao nhất thế giới và là một trong những công trình Chính thống giáo kỳ lạ nhất từng được xây dựng trên thảo nguyên Turkestan với kỹ thuật, đức tin, lịch sử và biểu tượng thần học chồng lên nhau như những lớp mái vòm xanh ngọc dưới bầu trời Kazakhstan.

Một nhà thờ Nga giữa trái tim Turkestan

Đầu thế kỷ XX vùng Turkestan vẫn còn là biên giới xa xôi của Đế quốc Nga, những đoàn quân Cossack, các tuyến thương mại xuyên Á và các cộng đồng Slav bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều tại Verniy – tên cũ của Almaty. Cùng với quá trình mở rộng lãnh thổ ấy là sứ mạng truyền giáo của Giáo hội Chính Thống giáo Nga tại Trung Á.

Các giám mục đầu tiên của giáo phận Turkestan hiểu rằng sự hiện diện của một thánh đường lớn không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, nó còn là một biểu tượng văn hóa và tinh thần giữa vùng đất giao thoa giữa Hồi giáo, văn hóa du mục Kazakh và ảnh hưởng Nga hoàng. Ngày 26 tháng 9 năm 1903, Giám mục Paisii của Turkestan và Tashkent làm phép nền móng nhà thờ, công trình được xây dựng từ năm 1904 đến 1907 dưới sự giám sát của kỹ sư Andrei Pavlovich Zenkov – người sau này khiến tên mình gắn liền vĩnh viễn với công trình này. Điều đáng kinh ngạc là Zenkov không chọn đá mà ông chọn gỗ.

Canh bạc kiến trúc giữa vùng động đất

Nếu nhìn vào lịch sử địa chấn của Almaty, quyết định xây dựng một công trình gỗ cao hàng chục mét nghe gần như điên rồ; thành phố này nằm trong khu vực có hoạt động địa chất mạnh nhất Trung Á. Những trận động đất lớn từng san phẳng nhiều công trình trong quá khứ. Nhưng chính sự “phi lý” ấy lại tạo nên thiên tài kỹ thuật của Thánh đường Zenkov. Thay vì chống lại thiên nhiên bằng sự cứng nhắc của đá, công trình được thiết kế để “chuyển động” cùng mặt đất, gỗ vân sam Schrenk từ vùng núi Tian Shan được sử dụng để tạo nên kết cấu linh hoạt như thân cây trong gió – khi động đất xảy ra thì nhà thờ không chống lại dao động mà hấp thụ và phân tán lực.

Năm 1911, trận động đất kinh hoàng tại Verniy phá hủy hàng loạt công trình trong thành phố nhưng Thánh đường Zenkov gần như vẫn đứng nguyên, chỉ vài ô kính vỡ và một góc tháp chuông hơi lún xuống. Người dân địa phương gọi đó là phép màu còn giới kỹ thuật gọi đó là một trong những thành tựu chống động đất ấn tượng nhất của kiến trúc gỗ đầu thế kỷ XX. Điều thú vị hơn cả là nhà thờ gần như được dựng mà không dùng đinh kim loại, trong ký ức dân gian Chính Thống giáo, có người tin rằng việc tránh dùng đinh mang ý nghĩa biểu tượng bởi đinh gợi nhắc đến cuộc đóng đinh Chúa Ki-tô, dù thực tế kỹ thuật có phức tạp hơn nhiều – truyền thuyết ấy vẫn khiến công trình mang thêm chiều sâu tâm linh đặc biệt.

Baroque Ukraine trên thảo nguyên Kazakhstan

Thoạt nhìn, Thánh đường Zenkov không giống các nhà thờ Byzantine cổ điển ở Hy Lạp hay Constantinople, nó mang một vẻ mềm mại, chuyển động và nhiều lớp hơn. Đó là ảnh hưởng của phong cách Ukrainian Baroque – một dòng kiến trúc đặc biệt phát triển mạnh tại vùng Tiểu Nga (Malorossiya) vào thế kỷ XVII~XVIII. Kiểu kiến trúc này thường sử dụng các khối bát giác chồng tầng theo dạng kim tự tháp, khiến công trình có cảm giác vươn lên liên tục như ngọn lửa. Đây thực chất là sự biến đổi của kiểu mái “shater” (mái lều) nổi tiếng trong kiến trúc Nga phương Bắc nhưng được Baroque hóa bằng nhịp điệu trang trí mềm mại hơn.

Khi áp dụng vào kiến trúc gỗ, hiệu ứng ấy càng trở nên sống động, nhà thờ như không đứng yên. Các mái vòm xanh lá và vàng kim dường như đang trôi lên bầu trời Trung Á, tạo nên cảm giác vừa Nga vừa Á châu, vừa cổ tích, vừa đế quốc.

Một trong những chi tiết quan trọng nhất của kiến trúc Chính thống giáo là số lượng mái vòm, Thánh đường Zenkov sử dụng cấu trúc năm mái vòm hay còn gọi là “ngũ đỉnh”. Trong thần học Chính thống giáo, mái vòm trung tâm tượng trưng cho Chúa Ki-tô, còn bốn mái vòm xung quanh tượng trưng cho bốn thánh sử Phúc âm: Mát-thêu, Mác-cô, Lu-ca và Gio-an.

Đây không đơn thuần là trang trí vì trong tư duy Byzantine và Nga cổ, toàn bộ nhà thờ là một biểu tượng thần học bằng không gian; mái vòm tượng trưng cho thiên quốc, ánh sáng tượng trưng cho sự hiện diện thần linh, còn bố cục kiến trúc phản ánh trật tự vũ trụ thiêng liêng. Bởi vậy khi đứng dưới những mái vòm của Thánh đường Zenkov, người ta không chỉ “nhìn” kiến trúc mà người ta còn đang bước vào một thế giới biểu tượng được xây dựng bằng gỗ, màu sắc và ánh sáng.

Bên trong nhà thờ, cảm giác ấy còn mạnh hơn; các bức bích họa đầy màu sắc phủ kín không gian nội thất theo truyền thống Chính thống giáo Nga; trong thần học Chính Thống giáo, biểu tượng không chỉ để trang trí mà chúng là “thần học bằng hình ảnh” giúp tín hữu cảm nhận thiên quốc hiện diện ngay trong phụng vụ. Các xưởng nghệ thuật ở Moscow và Kiev đã tham gia thiết kế nội thất cho nhà thờ, Thánh Trướng (Iconostasis) là bức tường biểu tượng ngăn giữa gian cung thánh và phần giáo dân được họa sĩ N. Khludov thực hiện với phong cách giàu chi tiết và ánh sáng.

Trong truyền thống Nga, Thánh Trướng không phải “bức tường ngăn cách” theo nghĩa tiêu cực, nó giống một cánh cửa giữa hữu hình và vô hình – khi lễ Phụng vụ diễn ra, các cánh cửa hoàng gia mở ra tượng trưng cho việc thiên quốc đang hé mở giữa thế giới con người. Có lẽ vì vậy mà dù trải qua chiến tranh, cách mạng và chủ nghĩa Xô viết thì nơi này vẫn giữ được cảm giác linh thiêng rất khó giải thích.

Sau Cách mạng Nga, số phận của nhiều nhà thờ Chính thống giáo thay đổi hoàn toàn – Thánh đường Zenkov cũng không ngoại lệ. Trong thời kỳ Liên Xô, công trình bị tước khỏi đời sống phụng vụ và được sử dụng như Bảo tàng Quốc gia Trung ương của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan, và từ năm 1930 đến 1940 thì nơi đây còn phục vụ cho nhiều tổ chức công cộng khác nhau.

Điều kỳ lạ nhất là tháp chuông của nhà thờ từng được biến thành một trong những đài phát thanh đầu tiên tại Kazakhstan.

Sự hồi sinh sau Liên Xô

Sau khi Kazakhstan độc lập, nhà thờ được trả lại cho Giáo hội Chính Thống giáo Nga vào năm 1995; từ đó nhiều đợt phục dựng lớn diễn ra nhằm khôi phục diện mạo nguyên bản của công trình, giai đoạn trùng tu quy mô nhất bắt đầu từ năm 2017 và hoàn thành năm 2020.

Ngày nay, Thánh đường Zenkov không chỉ là một điểm du lịch nổi tiếng của Kazakhstan mà còn là trung tâm sinh hoạt tôn giáo sống động; Phụng vụ được cử hành hằng ngày, tiếng hợp xướng Slavonic vẫn vang dưới mái gỗ hơn trăm năm tuổi, và những người trẻ Kazakhstan vẫn đến đây thắp nến trong ánh chiều Almaty, đó là điều khiến nơi này khác nhiều công trình “di sản” khác vẫn còn sống.

Năm 2007, Ngân hàng Quốc gia Kazakhstan phát hành đồng tiền bạc 500 tenge có hình Zenkov Cathedral nhằm tôn vinh di sản văn hóa và tinh thần của đất nước, điều này mang ý nghĩa rất đặc biệt. Bởi Kazakhstan hiện đại là một quốc gia đa sắc tộc và đa tôn giáo mà Hồi giáo Sunni chiếm đa số nhưng vẫn tồn tại những cộng đồng Chính thống giáo Nga lâu đời. Việc đưa một nhà thờ Chính Thống giáo lên tiền xu quốc gia cho thấy Thánh đường Zenkov đã vượt khỏi ý nghĩa tôn giáo đơn thuần để trở thành một phần ký ức chunng của Kazakhstan, nó không còn chỉ là “nhà thờ Nga” mà nó còn là một phần của Almaty.

Thánh đường Zenkov hiện ra giống như một thứ ký ức thuộc về nhiều nền văn minh cùng lúc – Nga hoàng, Byzantine, Thảo nguyên Turkic, Liên Xô, Kazakhstan hiện đại,… Tất cả chồng lên nhau trong một công trình bằng gỗ tưởng như mong manh nhưng đã sống sót qua động đất, cách mạng văn hoá và ý thức hệ – cũng như cả những cuộc thay đổi tam quan khốc liệt nhất thế kỷ XX.