Nằm trên cao nguyên Tây Tạng, nơi được gọi là “nóc nhà của thế giới” – cung điện Potala là cung điện cao nhất còn tồn tại. Nhưng điều khiến nơi này được nhớ đến nhiều hơn lại là lớp vôi pha từ sữa và mật ong khiến Potala được gọi là cung điện “ngọt ngào” nhất thế giới.

Lhasa buổi sáng khá yên tĩnh, đường không đông và không khí khô lạnh. Người dân đi lại chậm, quen với nhịp sống của vùng cao, bầu trời xanh nhạt, nắng lên chậm, gió thổi vừa đủ để người ta kéo cao cổ áo, thành phố này thức dậy nhẹ như sợ làm phiền những ngọn núi xung quanh.

Từ một con đường nhỏ, tôi nhìn thấy Potala lần đầu tiên…

Nó không xuất hiện đột ngột, nó đứng đó từ trước, rất lâu rồi, như một người lớn tuổi đã ngồi sẵn bên ngoài căn nhà. Trắng, đỏ, vàng xếp chồng lên nhau, từng tầng, từng tầng, không vội vàng, không khoe khoang. Potala nằm trên núi Hồng, giữa thung lũng Lhasa, người ta nói đó là “hòn đảo nơi Quán Thế Âm Bồ Tát ngự”. Tôi không nghĩ nhiều đến truyền thuyết song tôi chỉ thấy giữa một nơi đã đổi khác rất nhiều, có một thứ vẫn đứng yên không vì ai cả.

Trong tiếng Tạng, Lhasa từng được hiểu là nơi ở của các vị thần, điều này thường được nhắc trong sách hướng dẫn nhưng khi đứng giữa thành phố này quả thật tôi không nghĩ nhiều đến ý nghĩa ấy. 

Cung điện Potala nằm trên núi Hồng ngay giữa thung lũng, từ nhiều con đường trong thành phố đều có thể nhìn thấy Potala, nó cao hơn tất cả các công trình xung quanh và gần như không bị che khuất. Người địa phương nói rằng ba ngọn đồi quanh Lhasa gắn với ba vị thần bảo hộ mà trong đó ngọn đồi nơi Potala tọa lạc được xem là liên quan đến Quán Thế Âm. Thông tin ấy được nghe nhiều lần từ hướng dẫn viên, từ bảng giới thiệu, và từ những câu chuyện truyền miệng. Potala được xây trên Marpori không phải vì tiện lợi mà vì vị trí này từ lâu đã được coi là quan trọng. Trước khi cung điện hiện nay được xây dựng thì nơi đây đã từng có công trình của vua Songtsän Gampo từ thế kỷ thứ VII. Sau này Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ năm cho xây dựng lại và mở rộng thành quần thể như ngày nay.

Nhìn từ xa, Potala hiện ra rõ ràng với các khối kiến trúc xếp chồng lên nhau, màu trắng của Bạch Cung là chủ đạo, xen giữa là phần Hồng Cung màu đỏ sẫm. Các tầng nhà nối tiếp nhau, cửa sổ nhỏ, tường dày và nghiêng,… tất cả đều mang dáng vẻ của một công trình được xây để tồn tại lâu dài trong điều kiện khắc nghiệt của cao nguyên. Không có cảm giác phô trương hay cầu kỳ, Cung điện đứng yên trên núi từ lâu rồi, và dường như không bận tâm lắm đến việc người ta nghĩ gì về nó.

Kiến trúc

Như tôi đã nhắc tới, Potala gồm hai phần chính là Bạch Cung và Hồng Cung, khi tham quan du khách thường được giới thiệu theo thứ tự này, vì đây cũng là cách cung điện được sử dụng trong lịch sử.

Bạch Cung (Potrang Karpo) là phần có diện tích lớn hơn và dễ nhận ra nhất nhờ màu trắng, đây từng là nơi ở mùa đông và nơi làm việc của các đời Đạt Lai Lạt Ma. Bạch Cung có sáu tầng, tường dày, sơn trắng, cửa sổ nhỏ và sâu, mái nhà thoai thoải thích hợp với khí hậu nhiều gió và tuyết của cao nguyên. Bên trong là các phòng sinh hoạt, phòng làm việc, phòng tiếp khách và một số không gian hành chính. Khi đi qua Bạch Cung, cảm giác tôi thấy khá giản dị – các lối đi hẹp, trần thấp, ánh sáng không nhiều, nhiều phòng chỉ có đồ đạc cơ bản, không trang trí cầu kỳ. Hướng dẫn viên giải thích rằng phần này được xây dựng để sử dụng hằng ngày nên ưu tiên sự bền chắc và kín gió hơn là hình thức, chính trị và đời sống tu hành ở đây diễn ra song song trong cùng một không gian.

Còn Hồng Cung (Potrang Marpo) nằm sâu hơn và cao hơn, phần này có bảy tầng bên ngoài sơn màu đỏ sẫm, mái và các chi tiết trang trí màu vàng. Đây là khu vực dành cho các hoạt động tôn giáo và tưởng niệm, bên trong có nhiều điện thờ, hội trường lớn và các bảo tháp chứa linh cốt của các đời Đạt Lai Lạt Ma đã viên tịch. Theo tôi thấy thì không gian trong Hồng Cung tối hơn, mùi hương trầm rõ hơn, tranh thangka treo dọc các hành lang, tượng Phật và các vị hộ pháp đặt trong những gian thờ nhỏ – nhiều khu vực không được phép chụp ảnh. Du khách đi chậm, nói nhỏ, và thường chỉ được dừng lại trong thời gian ngắn ở mỗi nơi.

Giữa Bạch Cung và Hồng Cung không có ranh giới tách biệt rõ ràng, chỉ cần đi thêm vài bậc thang thì màu sắc và không khí đã thay đổi. Điều này khiến người ta dễ nhận ra rằng Potala không chỉ là nơi ở hay nơi thờ tự riêng rẽ mà là một quần thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau trong cùng một đời sống.

Sự ngọt ngào của Cung điện

Ngày nay, việc quét vôi cho toàn bộ cung điện Potala mất khoảng mười ngày, công việc được chia theo từng khu bắt đầu từ Bạch Cung, rồi đến Hồng Cung, cuối cùng là phần Hoàng Cung. Mỗi ngày làm việc đều phụ thuộc nhiều vào thời tiết, nếu gió mạnh hoặc mưa đến sớm, việc quét vôi sẽ phải dừng lại. Ngoài các tình nguyện viên thì chỉ có hơn chục người thợ chính thức đảm nhận phần việc khó nhất, họ làm việc quanh năm tại Potala và quen thuộc với từng bức tường, từng góc khuất. Khi cần họ dùng dây, khung treo và thang để tiếp cận những mảng tường cao và dốc, công việc này đòi hỏi sức bền và sự bình tĩnh vì nhiều đoạn tường gần như thẳng đứng. Và việc quét vôi phải hoàn thành trước ngày 22/9 theo lịch Tạng, trước lễ Giáng Thần!

Hướng dẫn viên nói rằng trước đây khi chưa có các thiết bị hỗ trợ, việc quét vôi có thể kéo dài cả tháng, người thợ phải leo hoàn toàn bằng tay và dây thừng. Lớp vôi khi đó cũng được pha thủ công trộn ngay tại chỗ, mỗi mẻ vôi đều phải đạt độ sánh vừa đủ, nếu loãng quá sẽ chảy còn nếu đặc quá sẽ không bám vào đá.

Việc quét vôi không chỉ để giữ cho cung điện trông mới, mà sau mỗi mùa mưa, bùn đất từ trên núi có thể bám vào tường. Lớp vôi mới giúp bảo vệ bề mặt đá ngăn nước thấm và hạn chế hư hại. Với người Tây Tạng thì đó cũng là một công việc mang tính bổn phận, nhiều người tham gia không nhận thù lao và coi đây là cách góp phần gìn giữ nơi linh thiêng. Khi lớp vôi mới hoàn thành thì toàn bộ cung điện sáng hơn, màu trắng của Bạch Cung rõ ràng hơn dưới ánh nắng cao nguyên. Từ xa nhìn lại Potala trông gần như không thay đổi so với những bức ảnh cũ dù thời gian đã trôi qua rất lâu.

Potala được gọi là “ngọt ngào” không chỉ vì lớp vôi có trộn sữa và mật ong mà với người Tây Tạng thì những vật liệu ấy không phải để tạo mùi hay màu sắc, mà là những thứ quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Sữa lấy từ đàn bò yak, mật ong từ vùng núi, saffron dùng trong y học và nghi lễ – khi được trộn vào vôi chúng trở thành một phần của cung điện. Mỗi năm người ta mang những thứ nuôi sống mình lên quét lại các bức tường, cung điện không được giữ gìn bằng cách đóng kín hay cách ly mà nó được bảo tồn bằng những công việc lặp lại mỗi năm, đều đặn và âm thầm. Có lẽ vì vậy mà Potala vẫn đứng vững cho đến hôm nay, không phải như một công trình vừa được phục dựng mà như một nơi chưa từng bị bỏ quên.

Kỳ quan của nhân loại

Về mặt kỹ thuật, Potala là một kỳ tích với bức tường dày trung bình 3 mét, phần móng lên đến 5 mét, xây nghiêng để chống động đất. 13 tầng, hơn 1.000 phòng, gần 10.000 đền thờ, khoảng 200.000 bức tượng,… tất cả được đặt lên một ngọn đồi đá. Cao nhất là Potala vươn lên 117 mét, cao hơn thung lũng bên dưới gần 300 mét. Nhưng điều đáng nể không phải là chiều cao mà là sự bền bỉ vì công trình này đã sống sót qua chiến tranh, nổi dậy, pháo kích năm 1959, Cách mạng Văn hóa, và cả sự hiện đại hóa chóng mặt của thế kỷ 21.

Từ năm 1994 thì Potala được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, nhưng di sản này không mở cửa vô hạn vì mỗi ngày chỉ 1.600~2.300 du khách được phép vào tham quan trong thời gian giới hạn. Mùa cao điểm, hàng ngàn người phải dừng lại bên ngoài nhìn Potala từ xa. Du khách chỉ được đi qua một phần rất nhỏ của hơn 1.000 căn phòng, không được lên mái, không được chạm tay, không được ở lâu,… hững giới hạn ấy không phải để làm khó mà để nhắc là đây không phải nơi để tiêu thụ hay checkin đơn thuần mà để chiêm ngưỡng.

Rời Potala, tôi không nhớ hết các gian phòng đã đi qua, nhiều chỗ chỉ kịp nhìn lướt, nhiều đoạn phải đi nhanh theo đoàn. Nhưng khi xuống hết bậc thang cuối cùng và quay lại nhìn, cảm giác vẫn còn ở đó, rất rõ dù khó kể ra. Potala không chỉ tạo ấn tượng bằng sự choáng ngợp, mà còn là cách nó không khiến người ta thấy mình nhỏ bé, cũng không làm người ta nghĩ đến những điều lớn lao. Chỉ là sau khi đi qua, người ta tự nhiên bước chậm lại một chút, nhìn thành phố Lhasa xung quanh thấy mọi thứ vẫn diễn ra bình thường nhưng có gì đó đã khác.

Cung điện ấy không nói gì với người rời đi, nó vẫn đứng yên trên núi Hồng như đã đứng rất lâu rồi. Có lẽ điều Potala để lại không phải là một bài học hay một cảm xúc mạnh mà chỉ là một cảm giác nhẹ nhàng và bền chặt, đủ để nhớ tới những nơi tồn tại không cần thay đổi và cũng không cần được hiểu hết…