Tới Ladakh thì ăn gì và vì sao mỗi món đều có một câu chuyện?

Nằm ở độ cao trung bình trên 3.500m, với không khí loãng và nắng gắt đến xé da, Ladakh – “Tây Tạng của Ấn Độ” không chỉ quyến rũ lữ khách bởi những tu viện cheo leo hay hồ Pangong xanh thẳm, mà còn bởi một nền văn hóa ẩm thực độc đáo. Ở đây mỗi miếng bánh, mỗi ngụm trà không chỉ là thực phẩm để sinh tồn trong khí hậu khắc nghiệt, mà còn là kết tinh của lịch sử giao thoa giữa Ấn Độ, Tây Tạng và những triết lý Phật giáo Kim Cương thừa sâu sắc.

Tsampa Và Nas – Linh Hồn Từ Hạt Lúa Mạch

Nếu phải chọn một biểu tượng cho sự kiên cường của người dân vùng cao, đó chính là hạt lúa mạch (nas). Trong môi trường khô hạn, nơi phần lớn thực vật khó lòng trụ vững, lúa mạch vẫn vươn mình mạnh mẽ, trở thành nguồn lương thực thiết yếu nhất. Hạt lúa mạch được rang trên cát nóng cho đến khi dậy mùi thơm rồi mới đem xay thành bột, tạo nên Tsampa – đây là món ăn “quốc hồn quốc túy” có từ thời tiền Phật giáo, gắn liền với đời sống du mục (drokpa) từ ngàn đời nay. Tsampa thường được trộn với trà bơ nóng để tạo thành một hỗn hợp dẻo; trong các nghi lễ tâm linh thì Tsampa còn được nhào nặn thành các hình tháp gọi là Torma – một loại bánh cúng đại diện cho lòng thành kính và sự cúng dường không vị kỷ. Chữ “Ma” trong Torma còn mang ý nghĩa là “người mẹ”, tượng trưng cho tình yêu thương vô điều kiện của người chuẩn bị món ăn.

Trà Bơ (Gur-gur Chai) – Năng Lượng Sống Còn Giữa Băng Giá

Giữa cái lạnh cắt da của vùng Himalaya, một tách trà bơ không chỉ là thức uống mà còn là “vị thuốc” cứu tinh, thành phần của món này gồm trà đen được đun sôi kỹ, trộn với muối và bơ bò Yak đặc trưng. Trà cung cấp chất béo và năng lượng giúp cơ thể chống lại tình trạng mất nước và sốc độ cao – người dân địa phương tin rằng việc uống trà bơ giúp điều hòa luồng khí (rlung) trong cơ thể, một yếu tố then chốt trong thực hành yoga và thiền định tại vùng cao. Khi bạn ghé thăm một gian bếp bản địa, tiếng chày giã trà trong ống gỗ (gur-gur) để làm ra Trà Bơ chính là âm thanh của sự hiếu khách và ấm áp.

Báu Vật Từ Bò Yak – Thịt, Phô Mai Và Những “Viên Ngọc” Quý

Bò Yak là linh vật của cao nguyên, cung cấp gần như mọi thứ cho con người: từ lông làm lều, da làm túi đến thịt và sữa, thịt bò Yak và các sản phẩm từ sữa là phần không thể thiếu trong thực đơn quốc gia của Ladakh do sự hạn chế về nông nghiệp. Dù Phật giáo đề cao lòng từ bi nhưng khí hậu khắc nghiệt buộc người dân phải sử dụng sản phẩm từ động vật. Tuy nhiên họ luôn dành sự tôn trọng tối cao cho sinh mạng đã mất; đầu lâu yaks thường được khắc minh chú và đặt trên những bức tường đá Mani như một lời cầu nguyện cho sự tái sinh tốt đẹp. Một thông tin hiếm người biết là những “viên đá” hay sỏi (bezoars) tìm thấy trong cơ thể bò Yak – gọi là Gi Wang (trầm tích trong gan/túi mật) được coi là vị thuốc quý (precious medicine), chúng được tin là có khả năng giải độc và xoa dịu những cơn sốt cao.

Sữa Chua Và Triết Lý “Tam Bạch”

Trong quan niệm Phật giáo Ladakh, có hai nhóm thực phẩm quan trọng – Tam Bạch (Ba thứ trắng) và Tam Điềm (Ba thứ ngọt). Tam Bạch bao gồm sữa, sữa chua (yoghurt) và bơ lỏng (ghee). Sữa chua (tiếng Phạn: dadhi, tiếng Tạng: zho) được coi là tinh túy của thực vật, biểu trưng cho sự nuôi dưỡng tâm linh và việc từ bỏ các hành vi tiêu cực.Tháng 8 hàng năm, người dân tổ chức lễ hội Shoton (Lễ hội Sữa chua) tại các tu viện lớn như Thiksey hay Hemis để đánh dấu sự kết thúc của khóa tu mùa hè của tăng đoàn, sữa chua được thụ hưởng trong dịp này như một sự tịnh hóa thân tâm.

Sự Giao Thoa Văn Hóa – Momo, Thukpa Và Ớt Đỏ

Mặc dù có gốc rễ sâu xa từ Tây Tạng, ẩm thực Ladakh cũng hấp thụ những làn gió mới từ Ấn Độ và các tuyến đường thương mại cổ xưa (Con đường Tơ lụa).Momo và Thukpa là những món ăn này thể hiện sự khéo léo trong việc biến tấu bột mì và thịt bò/dê thành các món ngon đầy đủ dinh dưỡng, việc trực tiếp học cách nặn bánh Momo trong gian bếp của người dân bản địa là cơ hội để du khách “chạm” vào linh hồn cao nguyên qua từng nếp gấp bánh; theo triết lý Phật giáo Tây Tạng, ớt đỏ khi ăn riêng có thể gây khó chịu nhưng khi trộn vào thực phẩm với lượng vừa phải, chúng sẽ làm món ăn trở nên tuyệt vời – điều này tượng trưng cho phương pháp chuyển hóa những ham muốn và phiền não thành con đường dẫn đến giải thoát.

Rượu Chhang – Hơi Ấm Của Tình Cộng Đồng

Chhang (hay Chang) là loại rượu lúa mạch nhẹ, hơi đục, có vị chua nhẹ và rất thơm; rượu này được làm từ đại mạch lên men và là thức uống không thể thiếu trong các dịp lễ hội hay cưới hỏi. Trong khí hậu khắc nghiệt của Ladakh, việc sử dụng một lượng nhỏ chất kích thích như rượu Chhang được coi là sự cần thiết thực tế chứ không phải là sự xa xỉ, nó giúp lưu thông khí huyết và gắn kết mọi người lại với nhau trong những đêm lạnh bên lửa trại.

Ăn Trong Chánh Niệm

Đối với một hành giả Kim Cương thừa, việc ăn uống không chỉ là nạp năng lượng; trong lúc ăn thì họ thường khởi tâm mong nguyện cho mọi chúng sinh đều nhận được thực phẩm, xem việc ăn là cách để củng cố sức mạnh nhằm tiếp tục làm việc vì lợi ích của người khác. Ngay cả những hoạt động bình thường như đi bộ, ăn hay ngủ đều có thể trở thành yếu tố của con đường tu tập nếu thực hiện trong sự tỉnh thức trong thời giới của cư dân Ladakh.

Hành trình ẩm thực tại Ladakh không dành cho những ai tìm kiếm sự hào nhoáng của các nhà hàng năm sao, mà dành cho những “người hành hương” muốn tìm về giá trị nguyên bản – đó là vị thơm bùi của Tsampa rang, vị béo ngậy nồng nàn của trà bơ, và hơn hết là sự thanh tịnh tỏa ra từ tấm lòng từ bi của những người dân vùng tuyết.

Hãy để Nhà Xô đưa bạn vào gian bếp ấm cúng giữa lòng thung lũng Nubra hay Zanskar, để cùng nhào nặn những chiếc bánh Momo, cùng xoay bánh xe cầu nguyện và cảm nhận linh hồn của dãy Himalaya tan chảy trên đầu lưỡi!