Điều gì khiến một tuyến xe điện hơn 100 năm tuổi vẫn trở thành trải nghiệm không thể bỏ lỡ ở Lisbon?

Lisbon hiện ra dưới ánh bình minh của ngày thứ 8 trong lịch trình khám phá Tây ban Nha – Bồ Đào Nha của Bucketravel, một thành phố của những ngọn đồi, những con dốc và những ký ức không bao giờ phai nhạt về một đế chế hàng hải lừng lẫy.

Và tất nhiên hành trình chu du tại Lisbon không chỉ là việc di chuyển từ điểm này sang điểm khác, mà là một cuộc du hành ngược thời gian. Trọng tâm của sự hoài niệm đó chính là chiếc Tramway 28 màu vàng rực rỡ – biểu tượng sống động nhất len lỏi qua những “vết sẹo” và vinh quang của lịch sử.

Lịch sử của Tramway 28

Trên bản đồ giao thông của Lisbon, Tramway 28 không phải là tuyến xe điện dài nhất và cũng chẳng phải nhanh nhất; thế nhưng, hơn một thế kỷ sau ngày lăn bánh đầu tiên vào năm 1914 thì nó vẫn được xem như “mạch ký ức” của thành phố. Mỗi chuyến tàu màu vàng chậm rãi len qua những con dốc lát đá, lướt sát các ban công phủ đầy hoa giấy và những bức tường nhuốm màu thời gian, mang theo cả nhịp sống của Lisbon từ đầu thế kỷ XX đến hiện tại. Điều đặc biệt là Tram 28 vẫn đều đặn đưa người dân đi làm, học sinh đến trường và du khách khám phá những khu phố cổ mỗi ngày.

Lịch sử của tuyến xe này bắt nguồn từ thời kỳ xe điện còn được kéo bằng ngựa, năm 1873 những toa americanos đầu tiên xuất hiện trên đường phố Lisbon, đánh dấu sự ra đời của hệ thống giao thông đường ray đô thị do Carris vận hành. Đến năm 1901 thì thành phố bước vào kỷ nguyên điện khí hóa khi tuyến xe điện chạy bằng điện đầu tiên chính thức hoạt động. Với địa hình gồm bảy ngọn đồi và những con phố dốc quanh co thì xe điện nhanh chóng chứng minh ưu thế vượt trội so với xe ngựa, vừa mạnh mẽ hơn, vừa ổn định hơn khi leo dốc. Chỉ hơn một thập niên sau thì tuyến số 28 được khai sinh và dần trở thành một trong những tuyến kết nối quan trọng nhất của khu phố cổ Lisbon.

Song ẩn dưới vẻ ngoài hoài cổ là một hệ thống kỹ thuật được thiết kế rất thực dụng, các toa Remodelado chỉ dài khoảng chín mét và sử dụng hai trục bánh thay vì thân xe nhiều khớp như tàu điện hiện đại. Kích thước nhỏ gọn cho phép chúng xoay trở trên những khúc cua cực hẹp, trong khi nguồn điện 600 volt một chiều lấy từ dây dẫn phía trên cung cấp đủ lực để chinh phục những con dốc nổi tiếng của Lisbon. Hệ thống phanh điện kết hợp với phanh khí và phanh cơ học giúp đoàn tàu kiểm soát tốc độ an toàn ngay cả khi xuống những đoạn dốc lát đá trơn trượt sau cơn mưa.

Tramway 28: Chiếc “máy thời gian” bằng gỗ và sắt

Ngồi trên chiếc tàu điện cổ điển số 28, bạn sẽ cảm nhận được nhịp đập của Lisbon một cách chân thực nhất, đây không đơn thuần là phương tiện công cộng, mà là một thực thể lịch sử vẫn đang vận hành giữa lòng đô thị hiện đại. Tiếng “leng keng” đặc trưng khi tàu băng qua những góc cua gắt, sát sạt vách đá hay những con dốc dựng đứng của đồi Alfama sẽ khiến bạn vừa hồi hộp, vừa phấn khích; những chiếc ghế gỗ bóng loáng vết thời gian và hệ thống vận hành thủ công của tàu điện đưa du khách trở về với một Lisbon của nhiều thập kỷ trước.

Khi Tramway 28 đưa bạn vào Alfama, bạn đang bước vào khu phố cổ nhất của thành phố – đây là minh chứng hùng hồn nhất cho sự kiên cường: trong khi trận động đất kinh hoàng năm 1755 đã san phẳng khu vực trung tâm thành phố (cidade baixa), thì Alfama là khu vực chịu thiệt hại ít hơn đáng kể trong trận động đất 1755 nhờ nền địa chất ổn định và vị trí trên sườn đồi.

Cấu trúc của Alfama mang đậm dấu ấn của thời kỳ Hồi giáo (đạo Islam) chiếm đóng (Al-Andalus) với quy hoạch kiểu al-medina – những con hẻm nhỏ hẹp, quanh co như mê cung để tránh cái nắng thiêu đốt và tạo thế phòng thủ. Lang thang tại đây, bạn sẽ bắt gặp những mảng tường pastel loang lổ và những giàn hoa giấy rực rỡ, một quá khứ vĩ đại của đế chế hàng hải vẫn hiện hữu trong từng nhịp sống bình dị.

Chính địa hình đặc biệt đó đã quyết định số phận của Tram 28; khi nhiều thành phố châu Âu tháo dỡ hệ thống xe điện cũ để nhường chỗ cho xe buýt và tàu điện hiện đại, Lisbon cũng trải qua làn sóng thay đổi tương tự. Hàng chục tuyến xe điện biến mất trong nửa sau thế kỷ XX nhưng tuyến 28 vẫn được giữ lại, không đơn thuần vì giá trị lịch sử hay du lịch mà bởi những đoàn tàu hiện đại quá lớn để đi qua các góc cua nhỏ và những con phố chỉ rộng vài mét ở Alfama; và trong trường hợp này thì công nghệ cũ lại là lựa chọn hiệu quả nhất.

Những toa xe phục vụ tuyến 28 ngày nay cũng mang trong mình một câu chuyện rất riêng vì phần lớn khung xe được chế tạo trong giai đoạn 1929~1937. Đến cuối thế kỷ XX, Carris tiến hành chương trình cải tạo mang tên Remodelado: động cơ điện, hệ thống phanh và thiết bị điều khiển được thay mới để đáp ứng tiêu chuẩn an toàn hiện đại nhưng gần như toàn bộ vẻ ngoài cổ điển vẫn được giữ nguyên. Bởi vậy mỗi khi bước lên toa tàu, hành khách vẫn ngồi trên những băng ghế gỗ đã được đánh bóng qua nhiều thập kỷ, mở cửa sổ bằng tay, nắm lấy những thanh vịn bằng đồng và nghe tiếng chuông leng keng vang lên mỗi khi tàu chuẩn bị rời ga.

Những di sản trên đường tàu

Nếu nhìn trên bản đồ, hành trình của Tram 28 chỉ dài khoảng 7 kilômét; nhưng trên thực tế đó giống như một chuyến du hành xuyên qua nhiều lớp lịch sử của thành phố. Từ Martim Moniz toa xe bắt đầu leo lên Graça, len vào những con hẻm của Alfama, lướt qua Nhà thờ Chính tòa Sé, rồi chậm rãi đi xuống khu Baixa, tiếp tục băng qua Chiado, São Bento, Estrela trước khi kết thúc ở Prazeres. Trong quãng đường không quá dài đó xe phải liên tục vượt qua những khúc cua gần vuông góc, những con dốc có độ nghiêng lớn và nhiều đoạn đường hẹp tới mức người ngồi cạnh cửa sổ có cảm giác chỉ cần đưa tay ra là có thể chạm vào bức tường đá của những ngôi nhà hàng trăm năm tuổi.

Nhà thờ Chính tòa Lisbon

Một trong những khoảnh khắc đắt giá nhất là khi Tramway 28 leng keng đi ngang qua vòm đá rêu phong của nhà thờ Sé (Sé de Lisboa), Được xây dựng vào năm 1147 ngay sau khi Alfonso Henriques chiếm lại Lisbon từ tay người Hồi giáo, nhà thờ mang kiến trúc tựa như một pháo đài Gothic kiên cố với các tháp canh vững chãi để bảo vệ thành phố.

Nghệ thuật Gốm sứ Azulejos

Tại Alfama, nghệ thuật gốm sứ không chỉ để trang trí mà còn để kể chuyện – hãy ghé thăm tòa nhà Casa Antiga Viúva Lamego để chiêm ngưỡng những viên gạch Azulejos tinh xảo. Di sản này vốn có nguồn gốc từ các nghệ nhân Mudéjar (người Hồi giáo sống dưới sự cai trị của Công giáo Rôma), ban đầu chỉ là những thiết kế hình học nhưng sau đó đã phát triển thành những bức tranh kể về các trận chiến và cột mốc lịch sử vĩ đại của Bồ Đào Nha.

Linh hồn Fado

Khi Tramway 28 dừng lại lúc chiều tà, Alfama lại vang vọng tiếng nhạc Fado buồn man mác từ các quán nhỏ trong hẻm. Fado – di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại chính là tiếng lòng của người Bồ Đào Nha, kể về nỗi nhớ nhung (Saudade), định mệnh và tình yêu biển cả, gắn liền với ký ức về một thời hoàng kim của những đoàn tàu ra khơi từ sông Tagus.

Điểm dừng cuối cùng của hành trình Bucketravel là đỉnh đồi Senhora do Monte, từ đây thì toàn cảnh Lisbon hiện ra như một bức tranh sử thi lung linh: từ những mái ngói đỏ san sát của Alfama đến lâu đài São Jorge uy nghi. Dưới ánh nắng vàng rực của buổi hoàng hôn, Lisbon không còn là một điểm đến du lịch mà là một cuộc đối thoại nội tâm sâu sắc, bạn sẽ cảm nhận được sự hòa hợp tuyệt vời giữa cũ và mới, giữa niềm tự hào đế chế và nhịp sống hiện đại phóng khoáng.

Có lẽ chính vì thế mà Tram 28 luôn mang đến một cảm giác rất khác, nó chỉ lặng lẽ thực hiện công việc của mình suốt hơn một trăm năm qua. Giữa một Lisbon ngày càng hiện đại với những quán cà phê thiết kế tối giản nằm cạnh các tòa nhà công nghệ và những con phố đông đúc khách quốc tế, tiếng chuông leng keng của Tram 28 vẫn vang lên như một nhịp tim quen thuộc. Người dân địa phương bước lên tàu với vẻ bình thản của một chuyến đi thường nhật, còn du khách thì ngồi bên cửa sổ, ngỡ mình vừa vô tình bước vào một cuốn tiểu thuyết với từng con dốc, từng góc phố và từng vòng bánh sắt đều đang kể lại lịch sử của Lisbon theo cách chậm rãi và chân thực nhất.