Từ những nhà sư mặc áo vàng đến các Délok “trở về từ cõi chết”, Ladakh và Zanskar còn cất giữ những điều kỳ bí nào?

Giữa vòng tay khổng lồ của dãy Himalaya, những đỉnh núi phủ tuyết trắng quanh năm dựng đứng như những lưỡi gươm khổng lồ đâm thẳng lên nền trời xanh ngọc, có một vùng đất mà thời gian dường như đã quên lãng. Đó là Ladakh và Zanskar – hai miền cao nguyên cô tịch, con người sống gần bầu trời hơn mặt đất và đức tin vẫn lặng lẽ chảy qua từng khe núi, từng cơn gió lạnh.

Người ta vẫn thường gọi nơi đây là “Tây Tạng của Ấn Độ”, nhưng cái tên ấy chỉ mới chạm đến bề mặt. Bởi sau những tu viện cổ hàng trăm năm tuổi bám chặt trên vách đá cheo leo, sau những lá cờ nguyện Lungta miệt mài gửi lời cầu nguyện vào gió, hay tiếng kèn đồng Dungchen ngân vang trầm hùng giữa những thung lũng mênh mang, Ladakh và Zanskar còn cất giữ cả một kho tàng truyền thuyết, những nghi lễ bí truyền và những câu chuyện tâm linh đã được gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Có những điều chỉ người bản địa mới kể, có những phong tục tưởng chừng đã biến mất ở nơi khác nhưng vẫn được gìn giữ nguyên vẹn trên vùng đất cao hơn 4.000 mét này. Và cũng có những bí mật của Phật giáo Kim Cương thừa mà ngay cả những người đã nhiều lần đặt chân đến Tây Tạng cũng chưa chắc từng được nghe.

Sau đây là 8 điều thú vị mà ít người biết về Phật giáo Tây Tạng ở Ladakh và Zanskar – những mảnh ghép vừa kỳ bí vừa hấp dẫn, được soi chiếu qua lịch sử, văn hóa và chiều sâu của đời sống tâm linh.

1. Sắc Vàng Lạc Lõng Của Những Chiếc Áo Cà Sa Ở Zanskar

Nếu có dịp ghé thăm những tu viện heo hút giữa thung lũng Zanskar, bạn có thể sẽ bắt gặp một chi tiết rất nhỏ nhưng lại khiến nhiều người yêu Phật giáo Tây Tạng phải dừng chân ngắm nhìn – đó là màu áo của các tăng sĩ. Hầu hết mọi người đều quen với hình ảnh những chiếc cà sa đỏ sẫm (maroon) – màu sắc đã trở thành biểu tượng của tăng đoàn Tây Tạng từ Lhasa cho đến phần lớn Ladakh. Thế nhưng ở một số tu viện thuộc các dòng phái cổ của Zanskar, các vị tăng vẫn khoác trên mình những chiếc áo vàng, như thể thời gian chưa từng chạm tới nơi này.

Câu chuyện bắt đầu từ thế kỷ XI, khi vua Lha Chen Ngorub của Tây Tây Tạng tiến hành cải tổ Phật giáo, nhà vua ban sắc lệnh yêu cầu các sa di và tăng sinh phải sang Trung Tây Tạng, đặc biệt là vùng Lhasa để thọ học. Cùng với giáo lý và truyền thống tu học, màu đỏ sẫm của y phục cũng dần trở thành quy chuẩn chung của tăng đoàn trên khắp cao nguyên Tây Tạng. Nhưng Zanskar thì được bao bọc bởi những dãy núi tuyết cao ngất, mùa đông kéo dài nhiều tháng với các con đèo hoàn toàn bị băng tuyết phong kín, thung lũng này gần như tách biệt khỏi thế giới bên ngoài. Chính sự cô lập ấy đã vô tình biến Zanskar thành một “kho lưu trữ của thời gian”, những cải cách từ Lhasa không thể lan tới nơi đây, và các tu viện cổ vẫn tiếp tục gìn giữ truyền thống của mình như hàng trăm năm trước.

Vì thế màu vàng trên chiếc áo của các vị tăng ở Zanskar không đơn thuần là một lựa chọn về trang phục mà còn là dấu vết sót lại của một thời kỳ rất xa xưa, khi Phật giáo từ Ấn Độ vừa truyền lên dãy Himalaya. Nhiều học giả cho rằng sắc vàng ấy phản ánh truyền thống y phục cổ của tăng đoàn Ấn Độ có nguồn gốc từ nhiều thế kỷ trước Công nguyên, trước khi màu đỏ dần trở thành biểu tượng phổ biến của Phật giáo Tây Tạng.

2. Bí Thuật “Bẫy Gió Vào Bình” Và Phép Trấn Yểm Trừ Tà Tại Lamayuru

Lamayuru là một trong những tu viện cổ xưa nhất Ladakh, nổi tiếng với cảnh quan ngoạn mục được ví như “vùng đất Mặt trăng” (Moonland). Nhưng ít ai biết rằng, trước khi Phật giáo truyền tới, Lamayuru từng là một pháo đài vững chãi của tôn giáo Bön (Bổng giáo) – tín ngưỡng vật linh bản địa cổ xưa thờ phụng thần quỷ và ma thuật. Tên gọi cổ xưa của Lamayuru chính là Yungdrung, trong tiếng Tạng có nghĩa là “chữ vạn” (Swastika) – biểu tượng vĩnh cửu của Bön giáo đại diện cho sự vững chãi của nguyên tố Đất.

Người dân Ladakh vẫn truyền tai nhau một huyền thoại kỳ bí về thuật trấn yểm thời sơ khai. Để bảo vệ thung lũng khỏi những trận bão cát hung hãn và thiên tai hủy diệt phá hoại mùa màng, các vị đại sư cổ xưa đã thực hiện mật pháp “bắt gió vào các bình gốm đất sét” và đem chôn sâu phía dưới các bảo tháp Chorten. Không chỉ vậy, họ còn thực hiện nghi lễ bọc các tinh linh quỷ dữ vào những bó củi khô từ tu viện Maru rồi đem giam giữ tại tu viện Hemis dưới sự chỉ đạo của vua Senge Namgyal. Những câu chuyện “bẫy gió, nhốt quỷ” này chính là minh chứng sinh động cho sự giao thoa hòa quyện giữa Phật giáo tinh túy và các thuật pháp shaman của tín ngưỡng Bön cổ.

3. Nghi Lễ “Phá Đá Trị Bệnh” (Pho Ba Rdo Gcog) Kỳ Dị Của Các Hành Giả Buchen

Tại thung lũng Spiti lân cận và Ladakh, tồn tại một nhóm hành giả cư sĩ đặc biệt được gọi là các Buchen hay Manepa (người kể chuyện tâm linh), họ di chuyển qua các làng bản xa xôi với một chiếc hòm gỗ nhỏ chứa các bức tranh Thangka cuộn tròn để kể các tích truyện đạo đức và ca tụng lòng từ bi của Bồ tát Quán Thế Âm. Nhưng đỉnh cao và cũng là màn trình diễn rùng rợn nhất của họ chính là nghi lễ trừ tà “Pho ba rdo gcog” (Phá đá trên bụng).

Nghi lễ này không phải trò xiếc tạp kỹ mà là một mật pháp diệt trừ chướng ngại tinh thần cổ xưa có nguồn gốc từ đại sư Thangtong Gyalpo – một tảng đá lớn được tin là nơi ác quỷ tụ hội gây ra bệnh tật và điềm gở cho dân làng, sẽ được đặt trực tiếp lên bụng của một hành giả đang nằm ngửa. Một hành giả khác sau khi thực hiện vũ điệu kiếm uyển chuyển và đọc các bài chú nguyện lực sẽ dùng một khối đá tròn khổng lồ giáng một cú chí mạng để đập tan tảng đá trên bụng người đồng đạo. Sức mạnh của giáo pháp và sự gia trì mật tông được tin là đã bảo vệ hành giả khỏi mọi thương tổn thể xác, đồng thời nghiền nát năng lượng ác quỷ trú ngụ bên trong khối đá.

4. Délok – Những Người Đã Chết Nhưng Lại Trở Về

Ở Ladakh, người ta vẫn truyền tai nhau những câu chuyện về Délok (འདས་ལོག་, ‘das log), một khái niệm đầy huyền bí trong truyền thống Phật giáo Tây Tạng. Từ này có nghĩa rất đơn giản: “người đã chết rồi quay trở về.” Khác với những truyền thuyết ma quái thường thấy, Délok không phải là hồn ma hay xác sống. Họ là những người bình thường mà đa số là phụ nữ bỗng rơi vào trạng thái lâm tử – hơi thở ngừng lại, tim không còn đập, thân thể lạnh dần đến mức mọi người đều tin rằng họ đã qua đời. Thế nhưng theo niềm tin của Phật giáo Kim Cương thừa, trong lúc thân xác nằm bất động, thần thức của họ lại bắt đầu một cuộc hành trình khác.

Đó là chuyến du hành xuyên qua Bardo – trạng thái trung ấm giữa cái chết và sự tái sinh. Trên hành trình ấy các Délok kể rằng họ đã đi qua những cảnh giới hoàn toàn khác nhau: có nơi rực rỡ như cõi Tịnh độ, có nơi tối tăm và đau khổ như các tầng địa ngục. Họ chứng kiến sự vận hành của luật nhân quả, gặp các vị phán quan cõi âm, nhìn thấy những nghiệp lành và nghiệp dữ của con người được cân xét một cách công minh. Nhưng rồi đến một thời khắc, họ được báo rằng tuổi thọ nơi dương thế vẫn chưa chấm dứt, thần thức được đưa trở lại thân xác và người đã được xem là chết ấy bỗng mở mắt tỉnh dậy. Chính từ đó họ trở thành những Délok.

Điều khiến các Délok được người dân kính trọng không phải vì họ “đã chết rồi sống lại”, mà vì những gì họ mang theo sau cuộc trở về. Họ đi khắp các thung lũng, kể lại những điều mình đã chứng kiến ở cõi trung ấm, nhắc nhở mọi người về sức nặng của nghiệp báo, khuyên người sống tránh điều ác, siêng làm điều thiện – nhiều câu chuyện còn kể rằng họ mang về những lời nhắn của người đã khuất gửi đến thân nhân, giúp hóa giải những điều còn dang dở giữa người sống và người chết.

Trong lịch sử Phật giáo Tây Tạng, đã có nhiều Délok được ghi chép khá chi tiết; nổi tiếng nhất là Jetsun Lochen Rinpoche, một nữ hành giả thuộc truyền thống Nyingma và Kagyu. Những trải nghiệm cận tử của bà đã được lưu truyền rộng rãi và trở thành một trong những tư liệu quan trọng về quan niệm Bardo trong Phật giáo Tây Tạng. Đối với người hiện đại ngày nay, hiện tượng Délok thường được so sánh với khái niệm trải nghiệm cận tử (Near Death Experience), nhưng với người dân Ladakh thì đó không chỉ là một hiện tượng kỳ lạ của y học. Họ tin rằng Délok là những người được phép quay trở về để nhắc nhân gian rằng cái chết không phải là dấu chấm hết, và những gì con người gieo trong đời này sẽ tiếp tục đồng hành với họ ở bên kia của sự sống.

5. “Tsa-Tsa” – Những Bảo Tháp Đất Sét Tí Hon Gửi Gắm Lời Cầu Nguyện Vô Tận

Khi trekking dọc theo dòng sông Tsarap chảy xiết hay vượt qua những con đèo lộng gió của Zanskar, du khách sẽ thường xuyên bắt gặp những hốc đá, hang động tự nhiên chứa hàng trăm vật thể nhỏ bằng đất sét nung có hình thù như những bảo tháp thu nhỏ. Đó là các Tsa-tsa. Trong Phật giáo Kim Cương thừa, Tsa-tsa là một loại hình nghệ thuật tâm linh hiến cúng vô cùng thiêng liêng, người dân địa phương nhào nặn đất sét mịn với các loại gỗ quý như tuyết tùng hoặc đàn hương, trộn thêm tro cốt của các vị thánh tăng đã hỏa táng, rồi dùng khuôn để đúc thành những bảo tháp hoặc hình Phật tí hon.

Sau khi được trì chú bởi các bậc lạt ma, những khối Tsa-tsa này mang nguồn năng lượng tịnh hóa nghiệp xấu cực kỳ mạnh mẽ, một điều cấm kỵ tuyệt đối đối với người hành hương là không bao giờ được bước qua hoặc dẫm đạp lên các Tsa-tsa này vì chúng được coi là đại diện cho thân, khẩu, ý của Phật giống như các bảo tháp Chorten khổng lồ.

6. Chhang (Bia Đại Mạch) – Thức Uống “Bắt Buộc” Cho Sự Sinh Tồn Giữa Băng Giá

Có một nghịch lý thú vị trong giới luật Phật giáo tại Ladakh mà du khách thường thắc mắc: Mặc dù Phật giáo nghiêm cấm việc sử dụng các chất gây nghiện và rượu (đại giới của Tỳ kheo), nhưng tại Ladakh, việc thưởng thức Chhang (chang) tức một loại bia nhẹ ủ từ lúa mạch lên men lại được chấp nhận rộng rãi, ngay cả trong giới cư sĩ và một số nghi lễ cộng đồng. Bí ẩn này nằm ở sự thích nghi sinh học bắt buộc với môi trường địa lý, ở độ cao trên 3.500m thì không khí loãng, áp suất thấp và mùa đông lạnh giá kéo dài đến 9 tháng, cơ thể con người rất dễ bị suy kiệt, sốc độ cao và mất nước. Chhang không được coi là một thứ đồ uống để say sưa giải trí, mà là một phương tiện sinh tồn giúp làm ấm cơ thể, lưu thông khí huyết và cung cấp calo cần thiết. Ngay cả các báo cáo của Ủy ban chính phủ cổ xưa cũng thừa nhận rằng đối với khí hậu khắc nghiệt của Ladakh, việc sử dụng một chất kích thích nhẹ như Chhang không phải là sự xa xỉ mà là một nhu cầu sinh học tối cần thiết để thích nghi tự nhiên.

7. Giải Mã Mật Mã Ngũ Đại Vũ Trụ Trốn Giấu Trong Kiến Trúc Bảo Tháp Chorten

Rải rác trên khắp các nẻo đường biên ải Ladakh là những bảo tháp Chorten (Stupa) sừng sững nổi bật trên nền trời xanh thẳm. Với mắt thường, đó chỉ là những khối kiến trúc bằng đá và bùn đất – nhưng đối với một hành giả Mật tông, mỗi phần của Chorten là một mật mã hình học biểu trưng cho cấu trúc của vũ trụ và năm nguyên tố vũ trụ (Ngũ Đại):

• Đế vuông (Lion Throne) màu vàng đại diện cho Ratna family (Bảo sinh bộ) và nguyên tố Đất, tượng trưng cho Trí tuệ bình đẳng.
• Mái vòm tròn (Bumpa) màu xanh dương đại diện cho Vajra family (Kim cang bộ) và nguyên tố Nước, tượng trưng cho Trí tuệ viên ảnh.
• Đỉnh nhọn nhiều tầng đại diện cho Padma family (Liên hoa bộ) và nguyên tố Lửa, tượng trưng cho Trí tuệ phân biệt.
• Lọng che (parasol) màu xanh lá đại diện cho Karma family (Yết ma bộ) và nguyên tố Khí (Gió), tượng trưng cho Trí tuệ thành sở tác.
• Đỉnh châu báu rực rỡ với hình mặt trăng và mặt trời trên cùng đại diện cho Buddha family (Như lai bộ) và nguyên tố Không gian (Space), biểu trưng cho Tánh Không (Sunyata) và sự giác ngộ tối hậu.

Mỗi ngôi tháp vì thế hoạt động như một “trình tạo” năng lượng tâm linh cực mạnh để tịnh hóa và bảo vệ toàn bộ vùng đất.

8. Di Sản Của Các “Yogi” Khổ Hạnh Và Những Hang Động Thiền Định Tịnh Không

Khác với sự đồ sộ mang tính hành chính của các tu viện lớn ở Lhasa, Phật giáo tại Ladakh và Zanskar đặc biệt chú trọng đến lối tu khổ hạnh của các Yogi (hành giả cư sĩ hoặc tăng sĩ ẩn tu). Tu viện cổ Sani ở Zanskar gắn liền với truyền thuyết về việc các nhà sư Kashmir cổ xưa xây dựng tu viện Kanika và thực hiện các bức vẽ tuyệt mỹ tại Alchi.

Sự biệt lập của Zanskar đã tạo ra một “phòng tuyến” bảo vệ lối tu thiền định sâu dày, tại các hang động thiền định cổ xưa như tại Dzongkhul, các Yogi đã dành hàng chục năm trong bóng tối để thực hành phép kiểm soát hơi thở (Pranayama/rlung) và thiền định Shamatha (An chỉ – zhi gnas).

Thông qua việc điều hòa các luồng khí trong hệ thống kinh mạch trung tâm, các hành giả có thể đánh thức nguồn năng lượng sưởi ấm nội tại (gtum mo), giúp họ thiền định trần trụi giữa bão tuyết Himalaya mà không hề cảm thấy lạnh giá, đây là sự chứng ngộ tâm linh tối thâm bằng cách đưa thân và tâm hòa làm một với năng lượng vĩ đại của vũ trụ.

Ẩn mình sau những con đèo quanh năm phủ tuyết, Ladakh và Zanskar vẫn lặng lẽ gìn giữ một thế giới tưởng chừng đã biến mất ở nhiều nơi khác. Mỗi tu viện, mỗi nghi lễ, mỗi câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ đều là một mảnh ghép của nền văn minh Tây Tạng còn sống động đến hôm nay. Và đó mới là điều khiến hành trình đến vùng đất này trở nên đáng nhớ: không chỉ vì những cảnh quan ngoạn mục mà còn vì cơ hội được chạm vào một truyền thống tâm linh vẫn đang tiếp tục thở cùng núi non Himalaya./.