Một đêm ngủ giữa Riad cổ kính Morocco có thể sẽ là trải nghiệm khiến bạn muốn xách ba lô lên và đi Bắc Phi ngay lập tức.

Ẩn sâu trong những khu medina cổ kính của Marrakech, Fes hay Chefchaouen, Riad không chỉ là khách sạn – chúng giống như những “ốc đảo bí mật” giữa mê cung Bắc Phi đầy màu sắc với kiến trúc, văn hóa và nhịp sống Morocco hòa quyện thành một trải nghiệm rất khác với bất kỳ nơi nào trên thế giới – đó chính là Riad!

Trong hành trình khám phá Morocco, lưu trú tại Riad không chỉ là trải nghiệm ngủ nghỉ mà còn là cách để chạm vào chiều sâu văn hóa của quốc gia Bắc Phi này. Đây không đơn thuần là khách sạn hay homestay, mà là một “di sản sống” phản chiếu lịch sử kiến trúc Hồi giáo, nghệ thuật Moorish và nhịp sống truyền thống của Morocco qua hàng trăm năm.

Riad là gì? Vì sao người Morocco xem đó là linh hồn kiến trúc bản địa?

Từ “Riad” hoặc “Ryad” bắt nguồn từ tiếng Ả Rập “رياض” (riyāḍ), mang ý nghĩa là “những khu vườn”; cái tên ấy phản ánh đúng linh hồn của loại hình kiến trúc này – mọi thứ đều xoay quanh một khoảng sân trung tâm xanh mát, nơi cây cối, nước và ánh sáng trở thành phần quan trọng nhất của ngôi nhà. Về bản chất, Riad là kiểu nhà truyền thống nhiều tầng được xây dựng bao quanh một sân trong lộ thiên. Tại trung tâm thường có đài phun nước hoặc hồ nước nhỏ bằng đá cẩm thạch, xung quanh được phủ cây xanh, hoa cỏ và các hành lang đối xứng. Đây từng là nơi ở của tầng lớp giàu có nhất Morocco thời xưa như thương nhân, quý tộc và cận thần hoàng gia.

Ngày nay, rất nhiều Riad cổ được cải tạo thành boutique hotel hoặc guesthouse cao cấp dành cho khách du lịch, nhưng vẫn giữ gần như nguyên vẹn tinh thần kiến trúc truyền thống. Vì vậy, khi ngủ tại Riad thì chúng ta không chỉ “ở Morocco” mà còn đang sống trong chính một phần lịch sử của đất nước này.

Kiến trúc Riad – nghệ thuật và đời sống hòa làm một

Điểm đặc biệt nhất của Riad nằm ở sự đối lập giữa bên ngoài và bên trong; từ ngoài nhìn vào thì nhiều Riad khá kín đáo, gần như không có cửa sổ lớn hướng ra phố. Những bức tường đất nung hoặc đá thô mộc khiến chúng trông giản dị, thậm chí có phần bí ẩn giữa các con hẻm medina chật hẹp… Nhưng ngay khi cánh cửa mở ra, cả một thế giới khác lập tức hiện diện. Khoảng sân trung tâm hiện lên đầy ánh sáng với đài phun nước nhỏ, cây cam, cây chanh, hoa giấy và những mảng gạch mosaic Zellij rực rỡ. Trần nhà bằng gỗ cedar được chạm khắc thủ công tinh xảo, tường phủ lớp thạch cao tadelakt mềm mịn đặc trưng Morocco, trong khi các mái vòm và hành lang mang đậm dấu ấn kiến trúc Moorish-Andalusia.

Kiểu kiến trúc này không xuất hiện ngẫu nhiên vì Riad có nguồn gốc rất sâu xa từ các nền văn minh cổ đại Địa Trung Hải và Trung Đông. Từ thời Hy Lạp – La Mã cổ đại, con người đã xây nhà xoay quanh sân trong để tạo sự thông thoáng và riêng tư. Sau này dưới ảnh hưởng của văn minh Ba Tư và sự phát triển của thế giới Hồi giáo sau thế kỷ VII, mô hình sân vườn đối xứng bắt đầu lan rộng khắp Bắc Phi và vùng Al-Andalus (Tây Ban Nha Hồi giáo ngày nay). Các học giả cho rằng hình thức Riad truyền thống chịu ảnh hưởng mạnh từ những khu vườn Ba Tư cổ đại – nước và cây xanh tượng trưng cho hình ảnh thiên đường trong Islam. Chính vì vậy nhiều Riad được thiết kế như một “ốc đảo nội tâm” mà con người có thể tìm thấy sự tĩnh lặng giữa khí hậu khô nóng của Bắc Phi.

Riad và triết lý “thiên đường” trong văn hóa Islam

Nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy gần như mọi Riad đều có yếu tố nước ở trung tâm và đó không chỉ là chi tiết trang trí. Trong văn hóa Islam, nước và cây xanh gắn liền với hình ảnh thiên đường; vì vậy khoảng sân của Riad thường được bố trí đối xứng theo bốn phần với đài phun nước hoặc hồ nước ở giữa mô phỏng cấu trúc “chahar bagh” nổi tiếng trong kiến trúc Ba Tư và Mughal.

Những lối đi lát đá chia khu vườn thành bốn phần cân đối, trong khi cây cam, cây chanh và hoa cỏ được trồng thấp hơn mặt đường để giữ độ ẩm và tạo cảm giác dịu mát tự nhiên. Không gian ấy khiến Riad không giống một khách sạn thông thường mà chính xác hơn nó giống một nơi để “trú ẩn” khỏi sự hỗn loạn của thế giới bên ngoài hơn. Và đó cũng là lý do rất nhiều người nói rằng cảm xúc đáng nhớ nhất ở Morocco đôi khi không nằm ở sa mạc Sahara hay những khu chợ cổ đông đúc, mà chính là khoảnh khắc họ ngồi im giữa sân Riad nghe tiếng nước chảy dưới ánh nắng chiều Bắc Phi.

Hành trình lịch sử hàng thế kỷ của Riad Morocco

Lịch sử phát triển của Riad gắn chặt với quá trình hình thành kiến trúc Moorish ở Morocco và Al-Andalus. Vào thế kỷ XI, khi triều đại Almoravid từ Morocco chinh phục Al-Andalus, họ đưa nhiều nghệ nhân Hồi giáo, Do Thái và Kitô giáo từ bán đảo Iberia về Bắc Phi để xây dựng cung điện và công trình kiến trúc. Chính giai đoạn này đã tạo nên sự giao thoa nghệ thuật mạnh mẽ giữa Morocco và Andalusia. Ví dụ cổ nhất của một Riad đúng nghĩa tại Morocco được tìm thấy trong cung điện Almoravid của Ali ibn Yusuf ở Marrakech vào đầu thế kỷ XII; từ đây thì mô hình sân vườn đối xứng dần trở thành chuẩn mực trong kiến trúc cung điện và nhà ở thượng lưu tại Morocco.

Qua các triều đại Almohad, Marinid và Saadian, Riad ngày càng được hoàn thiện hơn về nghệ thuật trang trí và cấu trúc không gian; một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là cung điện El Badi ở Marrakech do Sultan Ahmad al-Mansur xây dựng vào cuối thế kỷ XVI. Đây gần như là một “Riad khổng lồ” với sân đối xứng rộng lớn, hồ nước trung tâm và những khu vườn mang vẻ đẹp cực kỳ xa hoa. Tại Marrakech ngày nay, khu vườn Riad lớn nhất còn tồn tại là Arsat an-Nil trong Hoàng cung Morocco, có chiều dài khoảng 130 mét và vẫn giữ bố cục đối xứng đặc trưng. Trong khi đó, tại Fes với địa hình dốc và cấu trúc đô thị cổ chật hẹp hơn thì Riad xuất hiện muộn hơn; tuy nhiên các Riad ở Fes lại nổi tiếng bởi mức độ tinh xảo cực cao trong nghệ thuật mosaic, chạm khắc và thư pháp Ả Rập.

Sự khác biệt giữa Riad và Dar

Trong kiến trúc truyền thống Morocco, nhiều người thường nhầm lẫn giữa “Riad” và “Dar”. Dar là kiểu nhà truyền thống phổ biến của người dân Morocco, cũng có sân trong nhưng thường đơn giản và ít cây xanh hơn. Trong khi đó, Riad được xem là phiên bản cao cấp dành cho tầng lớp quý tộc và giới thương nhân giàu có. Vì vậy, Riad thường có:

1. Khoảng sân rộng hơn
2. Đài phun nước hoặc hồ bơi trung tâm
3. Nhiều cây xanh
4. Hệ thống trang trí cầu kỳ bằng mosaic Zellij
5. Các chi tiết chạm khắc thủ công tinh xảo

Trong các hành trình “Salaam, Morocco” của Bucketravel, Riad luôn được ưu tiên lựa chọn vì đây là kiểu lưu trú giúp du khách cảm nhận Morocco chân thực nhất. Không giống những khách sạn hiện đại có thiết kế toàn cầu hóa, mỗi Riad đều mang một cá tính riêng. Có Riad mang sắc đỏ đất nung kiểu Marrakech, có nơi phủ xanh – trắng như Chefchaouen, có Riad lại đậm chất cổ kính với ánh đèn vàng và mùi gỗ cedar như ở Fes.

Điều đặc biệt nhất của Riad có lẽ nằm ở cảm giác “ngắt kết nối” mà nó mang lại – giữa thời đại mọi thứ diễn ra quá nhanh, Riad buộc con người sống chậm lại; không gian khép kín, tiếng nước chảy, cây xanh và ánh sáng tự nhiên khiến nhịp sống ở đây dịu xuống một cách tự nhiên. Nhiều người đến Morocco vì Sahara, vì Chefchaouen hay Marrakech nhưng thứ khiến họ nhớ mãi sau chuyến đi lại là những buổi sáng ngồi một mình giữa sân Riad cổ, uống trà bạc hà và nghe tiếng thành phố thức dậy phía bên ngoài bức tường đất nung.

Có lẽ cũng vì thế mà Riad không chỉ là nơi lưu trú mà nó là một phần linh hồn của Morocco, là nơi nghệ thuật, lịch sử, tôn giáo và đời sống thường nhật hòa làm một, là nơi khiến du khách không còn cảm giác mình chỉ đang “du lịch”, mà đang thực sự sống giữa một nền văn hóa Bắc Phi hàng thế kỷ tuổi. Và có lẽ, chỉ cần một lần thức dậy trong ánh nắng tràn xuống khoảng sân đầy mosaic của một Riad cổ, bạn sẽ hiểu vì sao rất nhiều người rời Morocco rồi vẫn luôn muốn quay trở lại./.